اقدامات حکیمانه امام عسگری (ع)

ارتباط حداقلی با شیعیان

امام عسگری(ع)، برای مهیا نمودن ذهنیت مردم و خصوصاً شیعه، درباره امر غیبت، شیوه نهان سازی خود را بیش از آنچه در زندگی امام هادی(ع)، مورد توجه بود، به کار گرفت. از این رو، ایشان به جز ایامی که به دستور معتمد، برای دیدار وی از خانه بیرون می رفت و یا به جهت مصالحی که در نظر داشت، به کسی اجازه ملاقات می داد، یا خود، شخصاً به دیدار آنها می رفت، دیدار و ملاقات دیگری با مردم نداشت. به گفته مسعودی، امام حتی برای شیعیان خود ظاهر نمی شد و از پشت پرده، با آنان سخن می گفت.

این عمل حضرت عسگری و پدر بزرگوارش(ع)، مقدمه ای برای غیبت صاحب الزمان(ع)، بود تا شیعیان با آن مأنوس شده و منکر غیبت نشوند؛ چرا که اگر غیبت امام عصر(ع)، به صورت ناگهانی رخ می داد، وضعیت بسیار سخت و غیر قابل تحمّلی برای شیعیان به وجود می آمد و چه بسا درک غیبت امام زمان(ع)، برای یاران و اصحاب خاص حضرت هم مشکل می شد؛ تا چه رسد به مردم عادی که مدت های زیادی با امام و حجت خدا به طور مستقیم ارتباط برقرار می کردند. در آن شرایط، حتی ممکن بود در اصل وجود حضرت مهدی(ع)، نیز شبهه ایجاد شود.

از سوی دیگر، امام عسگری(ع) چون در پادگان نظامی سامراء، تحت کنترل شدید حکام عباسی بودند، غالباً با شیعیان فاصله داشتند و امور و ارتباطات ایشان از طریق مکاتبات و توقیعات و وکلا بود؛ مثلاً از طریق مکاتبه به سؤالات شیعیان پاسخ می دادند؛ تا جایی که «محمد بن یحیی» نقل کرده که «احمد بن اسحاق قمی» از امام عسگری(ع)، طلب دست خطی نمود تا بدان وسیله، خط حضرت را از غیر آن باز شناسد.

بنابراین، می توان ارتباط مخفیانه و پنهانی امام با شیعیان را از تمهیدات مؤثر ایشان در زمینه سازی غیبت امام عصر(ع)، دانست.

 تقویت سازمان وکالت

اقدام دیگر امام حسن عسگری(ع)، برای زمینه سازی غیبت، ایجاد سازمان وکالت و تقویت آن بود. این نهاد در عصر امام صادق(ع)، تشکیل شد با فعالیت های مختلف و با نظارت امامان معصوم(علیهم السلام)، کار خود را آغاز کرد و به تدریج تا زمان امام حسن عسگری(ع) ، شکل منسجم نظام مندی به خود گرفت.

الف. علل تشکیل سازمان وکالت

در مورد دلایل تشکیل سازمان وکالت، می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

1- لزوم ارتباط بین رهبری و پیروان

 2- خفقان حکومت عباسی و لزوم حفظ شیعیان و مکتب توسط امام 

3- آماده سازی شیعیان برای عصر غیبت

بدون تردید، یکی از وجوه روی آوری ائمه(علیهم السلام)، به تشکیل این نهاد، آماده سازی شیعیان برای پذیرش وضعیت جدید در عصر غیبت بود؛ عصری که شیعه در آن جز از طریق سفرا و وکلای امام، امکان ارتباط با ایشان را نداشت. با توجه به همین حقیقت بود که هرچه شیعه به عصر غیبت نزدیک تر می شد، راه ارتباط مستقیم او با امام نیز محدودتر می گشت و در مقابل، نهاد وکالت نیز تقویت می شد؛ تا حدی که در زمان امامین عسگریین(ع) غالب ارتباطات شیعه با این دو امام بزرگوار، از راه مکاتبه و یا وکلا و نمایندگان، صورت می گرفت. از این رو، می توان گفت که حداقل در عصر دو امام هادی و عسگری(ع)، تقویت نهاد وکالت به خاطر تمهید و زمینه چینی برای ورود شیعه به عصر غیبت بوده است.

 ب. وظایف و شئون نهاد وکالت

1- دریافت وجوه شرعی

2- رسیدگی به اوقاف

برای مثال، حسن محمد قطاة صیدلانی، در رسیدگی به امور وقفی در «واسط» وکالت داشت.

3 راهنمایی و ارشاد شیعیان و مناظره با مخالفان

یکی از شئون مهم این نهاد، راهنمایی و ارشاد شیعیان به وظایف و اصول صحیح مکتب بوده است. تردیدی نیست که وقتی کسی به عنوان وکیل یک امام معصوم به اهالی یک شهر یا منطقه معرفی می شود، می بایست از نظر شناخت و آگاهی، برتر از سایر افراد باشد و از این جهت، وکلا، غالباً توسط شیعیان مورد سؤال واقع می شدند.

4 نقش سیاسی نهاد وکالت

اهتمام حاکمیت عباسی در عصر غیبت برای شناختن اعضای نهاد وکالت، نشان از وجود نقش سیاسی این نهاد دارد.

5 نقش ارتباطی نهاد وکالت با مردم

دو نوع پوشش و اظهار حجت:

عده‏ای از اهالی کوفه برای تحقیق و بررسی پیرامون مسئله‏ی امام و حجت خداوند متعال، شخصی را به نام کامل - فرزند ابراهیم مدنی - به شهر سامراء فرستادند. کامل گوید: هنگام حرکت با خود گفتم: کسی نمی‏تواند وارد بهشت شود: مگر آن که همانند من معرفت و لیاقت داشته باشد و به سمت سامراء حرکت نمودم. موقعی که به سامراء رسیدم و به منزل سرورم حضرت ابو محمد، امام حسن عسکری علیه‏السلام وارد شدم، حضرت را دیدم که لباسی سفید و نرم و لطیف پوشیده است، در ذهن خود گفتم: حضرت این نوع لباس لطیف را می‏پوشد؛ لیکن به ماها دستور می‏دهد تا لباسی همانند فقیران و تهی دستان بپوشیم. در همین افکار بودم، بدون آن که مطلبی را ظاهر سازم و یا سخنی بگویم، که ناگهان امام علیه‏السلام نگاهی بر من انداخت و تبسمی نمود؛ و پس از آن آستین خود را بالا زد و اظهار داشت: ای کامل! نگاه کن. هنگامی که نگاه کردم، متوجه شدم که حضرت زیر لباس هایش،  لباسی زبر و خشن پوشیده است. سپس فرمود: این نوع لباسی را که در ظاهر می‏بینی، برای حفظ موقعیت اجتماعی شماها است و آن دیگری را که در زیر لباس‏هایم می‏بینی، برای خود پوشیده‏ام. کامل گوید: نسبت به افکار غلطی که برایم پیش آمده بود، بسیار شرمنده و سرافکنده شدم و سر جای خود نشستم. پس از گذشت لحظه‏ای، ناگهان متوجه شدم که نسیمی به وزیدن گرفت و با وزش باد، پرده‏ای که جلوی درب خروجی آویزان کرده بودند کنار رفت؛ و در همین بین، چشمم بر کودکی رشید افتاد، در سنین چهارده سالگی که همانند ماه، روشن و نورانی بود. آن گاه کودک مرا صدا نمود: ای کامل بن ابراهیم! من با شنیدن این سخن تعجب کرده و بر خود لرزیدم و گفتم: بله، بله، ای سرورم! چه می‏فرمائی!؟ فرمود: آمده‏ای تا درباره‏ی حجت خدا تحقیق کنی! و این که می‏خواهی بدانی آیا کسانی امثال تو وارد بهشت می‏شوند؟ اظهار داشتم: بلی، قسم به خدا! به همین منظور آمده‏ام. بعد از آن فرمود: و نیز آمده‏ای تا درباره‏ی طایفه‏ی مفوضه و عقائدشان تحقیق و بررسی نمائی؟ سپس در ادامه‏ی فرمایش خود افزود: ای کامل! آن‏ها دروغ می‏گویند: قلب های ما اهل بیت - عصمت و طهارت - جایگاه ارداه و مشیت الهی است و ما چیزی بدون اراده و بدون مشیت خداوند متعال نمی‏دانیم، پس چنانچه او اراده نماید، ما نیز اراده می‏کنیم. پس از آن پرده به حالت اول خود بازگشت و دیگر آن مولود عزیز - مهدی موعود علیه‏السلام - را ندیدم. بعد از این جریان، حضرت ابومحمد، امام عسکری علیه‏السلام نیز تبسمی نمود و اظهار داشت: ای کامل! دیگر منتظر چه هستی؟ آیا درباره‏ی حجت خداوند به نتیجه نرسیدی؟! آن کودکی را که مشاهده نمودی، مهدی و حجت خدا بعد از من می‏باشد و آن چه را که تو در فکر و ذهن خود گذرانده بودی، برایت بازگو کرد؛ و نیز پاسخ مطالب تو را داد. پس از جای خود برخاستم و با خوشحالی و سرور از این که توانستم به مقصود خود دست یابم از محضر مقدس و مبارک حضرت خداحافظی کرده و بیرون آمدم.

چهل داستان و چهل حدیث از امام حسن عسکری (ع) - مؤلف: عبدالله صالحی