دوست خوب، دوست بد
همانطور که نمى توان گفت معاشرت با انسانها مطلقاً مضر است، همچنین نمى شود گفت، همزیستى با همه انسانها، مفید است؛ انسان باید بداند که با چه کسی معاشرت کند تا او را براى تکامل روحى و معنوى او و موفقیت در انجام وظایف و در رسیدن به اهداف الهى یارى کند، و در مقابل، معاشرت با چه کسى نه تنها انسان را به یاد خداوند نمى اندازد، بلکه او را غافل مى سازد و با گفتار و عمل دعوت به حرکت نزولى و سقوط و انحراف مى کند. چنانکه رسول خدا صلى الله علیه وآله می فرماید:
«یا اَباذَر، اَلجَلیسُ الصّالِحُ خَیرٌ مِن الوَحدَةِ وَ الوَحدَةُ خَیرٌ مِن جَلیسِ السُّوءِ».
اى ابوذر، همنشین و دوست صالح بهتر از تنهایى است و تنهایى بهتر از همنشین بد است
از این جهت نباید هر انسانى را براى دوستى و رفاقت برگزید. بلکه باید معیارى را در نظر گرفت که با توجه به آن معاشرتهاى مطلوب و سازنده، از معاشرتهاى نامطلوب و زیانبار باز شناخته شوند. چراکه در روایتى پیامبر صلى الله علیه وآله مى فرمایند:
«أُنْظُرُوا مَنْ تُحادِثُونَ، فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَحَد یَنْزِلُ بِهِ الْمَوْتُ إِلاّ مُثِّلَ لَهُ أَصْحابُهُ إِلى اللّهِ، فَإِنْ کانُوا خِیاراً فَخِیاراً وَإِنْ کانُوا شِراراً فَشِراراً...»
بنگرید با چه کسى هم سخن مىشوید، زیرا هر کس که مرگش فرا رسد، در پیشگاه خداوند یارانش در برابرش مجسّم مى شوند. اگر از نیکان باشند، او نیز در زمره نیکان قرار مى گیرد و اگر از بدانند، او نیز در زمره بدان قرار مى گیرد.
کدام دوست و رفیق
با توجه به دشوارى انتخاب دوست مناسب و تأثیر منفى و مثبت دوستان خوب و بد است که در منابع اسلامى، بابهایى به بیان معیارهاى دوست یابى اختصاص داده شده اند و اولیاى دین اوصاف و ویژگى هاى دوست مناسب را برشمرده اند؛ از مجموع روایات به دست مى آید که بهترین برادر کسى است که این صفات را داشته باشد: تو را نصیحت کند، به تو کمک کند، اگر به تو نیازمند شد از تو بگذرد، دوستیش براى خدا باشد، براى انجام کارهاى نیک بشتابد و تو را نیز به نیکوکارى بکشاند و به نیکى فرمانت دهد و در انجام آن کمکت کند، و عیب هایت را به تو پیشکش کند.
به عنوان نمونه، رسول خدا صلى الله علیه وآله در حدیثى فرموده اند: «المُۆمِنُ مِرآةٌ لأخیهِ المُۆْمنِ، یَنْصَحُهُ إذا غابَ عنه، ویُمیطُ عنه ما یَکْرَهُ إذا شَهِدَ; مۆمن آینه برادر مۆمن خویش است. در غیابش خیرخواهى او مى کند و در حضورش، امور ناخوشایند را از او دور مى گرداند».
همچنین وقتى از رسول خدا صلى الله علیه وآله پرسیدند: بهترین همنشینان کدامند؟ در جواب فرمودند:
«مَنْ ذَکَّرَکُمْ بِاللَّهِ رُۆْیَتُهُ وَزَادَکُمْ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ وَذَکَّرَکُمْ بِالاْخِرَةِ عَمَلُهُ»
کسى که دیدارش شما را به یاد خداوند اندازد و گفتارش بر علم شما بیفزاید و عمل او شما را به یاد آخرت اندازد.
پس در هر شرایطى اگر در بین مردم و جماعتى بودیم که معاشرت آنان بیشتر ما را به یاد خداوند و آخرت مى اندازد و بر علممان افزوده مى شود و بیشتر به انجام اعمال خیر و خدمت به دیگران تشویق مى شویم و به کمک آنها راحتتر در مسیر صحیح زندگى گام بر مى داریم، مسلماً چنین معاشرتى بجا و سازنده است؛ اما در غیر این صورت معاشرت نتیجه معکوس و نامطلوب دارد.
همنشین تو از تو بِه باید تا تو را عقل و دین بیفزاید