نقش والدین در آموزش نماز به فرزندان

والدین زمانی می توانند رسالت آموزشی خود را در ارتباط با فریضة عبادی نماز به نحو مطلوب به انجام رسانند که هر یک نسبت به نقش آفرینی خود شناخت کافی داشته باشند و به خصوص درباره معارف و اسرار نماز و به کارگیری، اصول و روش های تربیتی در ارتباط با آموزش نماز به فرزند خود آگاهی های لازم را کسب نمایند.

مقدمه

نخستین بستر تقویت روحیه عبادت به ویژه نماز در انسان، خانواده است. خانواده خصوصاً والدین، نخستین مرکز و کانون تعلیم و تربیت فرزندان است. اگر فرزند در خانواده ای رشد یابد که به دین و احکام عملی آن مؤمنانه و عاشقانه اهتمام می ورزند و به آموزه های آن از روی اخلاص و صداقت، گردن می نهند، امید بیشتری می رود تا فرزندشان نیز به آموزه های دینی احترام گذارد.

1.      توجه به شرایط سنّی و مراحل رشد

مرحله اول: (از 3 تا 12 سالگی)

امام باقر(ع) در حدیثی وظایف والدین و مربیان را در رابطه با آموزش نماز و کارهایی را که در این مرحله باید انجام دهند بیان فرموده اند. عبدالله بن فضاله از امام باقر یا امام صادق نقل می کند که فرمود: «آن گاه که فرزند سه ساله شد به او می گویند هفت بار بگو: لا اله إلاّ الله وقتی سه سال و هفت ماه و بیست روز شد، به او می گویند: هفت بار بگو محمداً رسول الله. وقتی چهار ساله شد به او می گویند: هفت بار بگو صلی الله علی محمد و آل محمد آن گاه که پنج سالش تمام شد از او می پرسند: دست چپ تو کدام و دست راست تو کدام است، اگر جواب صحیح داد او را رو به قبله می کنند و می گویند: سجده کن و رهایش می کنند تا شش ساله شود.

امام(ع) در ادامه، بر لزوم آموزش رکوع و سجود و تا هفت سالگی تأکید فرموده و پس از آن به شستن دو دست و صورت اشاره فرموده است تا نه سالگی که وضو به طور کامل به او آموزش داده می شود در این حال، با قاطعیت با او رفتار می شود تا گرفتار مسامحه نگردد.

بر پایه این حدیث تا 4 سالگی بایستی کلمة توحید لا إله إلاّ الله و رسالت پیامبر محمد (ص)رسول الله به کودک تلقین گردد.

مرحله دوم: (12 تا 16 سالگی)

در این مرحله دوران کودکی پشت سر گذاشته می شود و فرزند به دورة نوجوانی که پلی میان کودکی و بزرگ سالی است وارد می شود. باید با آداب و احکام نماز در حدّ اقامة صحیح نمازهای یومیه به طور کامل آشنا شود. و والدین به سؤالات نوجوانان در ارتباط با نماز به صورت منطقی و با زبانی ساده و در خور فهم آنان پاسخ دهند. و او با برخی دیگر از آثار و فوائد و حکمت های نماز آشنا گردد. در این جا این نکته قابل ذکر است که هر چند فلسفة نماز و آموزش آن از نظر علمی می بایستی مقدمة آموزش رفتاری و عملی نماز قرار گیرد.

مرحله سوم: (16 تا 20 سالگی)

دوره جوانی در رابطه با آموزش نماز، دورة آشنایی عمیق تر و ژرف تر با فلسفه، آثار و احکام نماز است. و علاوه بر این، برخی از شرایط درونی نمازگزار مانند خضوع و خشوع قلبی در نماز نیز آموزش داده شدند. در این مرحله والدین باید توجه داشته باشند که روحیات جوان بیشتر با بحث های استدلالی ـ اقناعی هم خوانی دارد و کمتر مطالب را به صورت تعبدی می پذیرد. بنابراین نمی توان انتظار داشت که او فقط با سفارش های اخلاقی و دینی در مسیر نمازگزاری قرار بگیرند و ثابت قدم شود.‎

دامنة آموزش احکام نماز، نباید محدود به احکام الزامی شود، بلکه باید مستحبات نماز و نمازهای مستحب، نیز آموزش داده شوند و او را به انجام مستحبات و پرهیز از مکروهات دعوت و تشویق نمود. زراره می گوید: در جوانی خدمت امام باقر(ع) رسیدم، برای من از وصف نماز و روزه مستحبی گفت، وقتی سختی و سنگینی این اعمال را در چهره من مشاهده نمود، به من فرمود: نماز و روزه مستحبی مانند نماز و روزه واجب نیست که هر کس آن ها را ترک کند، هلاک شود، بلکه مستحب است. اگر آن را ترک کردی می توانی قضا کنی.‎

این حدیث نشان می دهد که در این سنین باید این گونه معارف نماز را به جوانان آموزش داد.

2.       الگوی عملی

روش اصلی آموزش نماز به ویژه آداب و احکام آن، روش عملی است و روش اصلی معصومین: نیز برای آموزش نماز روش عملی می باشد. بدین معنا که به جای توضیح و بیان شفاهی چگونگی نماز خواندن، آن را در برابر مخاطبان انجام می دادند و از آنان می خواستند تا مانند آنان نماز بخوانند. از پیامبر(ص) روایت شده که در مقام آموزش نماز می فرمودند: «صلوا کما رأیتمونی أصلّی» همان طور که دیدید من نماز می خوانم، نماز بخوانید. والدین بایستی توجه داشته باشند که بعضی از مطالب را از راه عمل، بهتر و آسان تر و عمیق تر می توان آموزش داد زیرا که با حواس فرد سر و کار دارد و ماندگارتر است. آموزش مسائل نماز هم از این دسته می باشد. آموزش نظری و شفاهی نماز برای کامل شدن نیاز به بخش عملی دارد. والدین می توانند خود افعال و اعمال نماز را به طور صحیح انجام دهند تا فرزندشان ببیند و یاد بگیرد و یا این که او را وادار کنند تا خود انجام دهد و آن ها اشتباهات و اشکالات او را در این رابطه تصحیح نمایند. باید توجه نمود زمانی که فرزند خسته و یا دارای کسالت و بی رغبتی است از تعلیم دادن و وادار نمودن او به انجام افعال نماز خودداری شود.

همچنین آموزش عملی همراه با مهر و محبت و پرهیز از زور و خشم صورت گیرد. زیرا علاوه بر شناخت، احساسات و عواطف و امور خوشایند، مواد اولیه در زمینه افزایش، رغبت و علاقه نسبت به کار و عمل را تشکیل می دهند.

3.      اعتدال و میانه روی

هر عمل و آموزش تربیتی بایستی همراه با میانه روی و با تکیه بر آن باشد، از حد اعتدال بیرون نرفته و به افراط و تفریط کشیده نشود. جهت گیری تربیت اسلامی نیز بر این است که انسانی تربیت کند که در همه امور زندگی متعادل باشد. انسانی که مشی و راه و رسمی متعادل داشته باشد، در قرآن از زبان لقمان حکیم به فرزندش آمده است:

وَ اقْصِدْ فی مَشْیِکَ ... در رفتارت میانه رو باش.

والدین متعادل هیچ گاه از مرزهای اعتدال خارج نمی شوند و گام در مسیر افراط و تفریط نمی گذارند. به بیان علی(ع) انسان جاهل است که جز در افراط و تفریط سیر نمی کند. چنان که فرموده است: «لا تری الجاهل اما مفرطاً‎؛ جاهل را نمی بینی مگر این که یا افراط می کند یا تفریط». در واقع راه تربیتی درست راه اعتدال است. با استفاده از مقدمه بالا، والدین در امر آموزش نماز به فرزندان خود باید توجه داشته باشند که اگر در جنبه آموزش روش تفریط را در پیش بگیرند، اصرار و پافشاری بعضی از والدین از روی جبر و اکراه بدون توجه به توانایی و آمادگی فرزندشان در یاد دادن مسائل نماز باعث می شود آنان ناخودآگاه لا مذهب ها و عقده ای های آینده را بپرورانند. چنین فرزندانی در اولین فرصت که به قدرت و استقلالی دست پیدا کنند دین و عبادت را ترک می نمایند و طبیعی است که مسئولیت این وضعیت متوجه والدینی است که زمینة ایجاد چنین رفتارهایی را فراهم نموده اند.

4.       نظارت و مراقبت

تربیت فرزند مانند پرورش نهالی است که تا استحکام نیافته به نظارت و مراقبت نیاز دارد. نظارت در طول جریان تربیت لازم و ضروری است. هر چه نظارت کامل تر باشد، بهره تربیتی بیشتر خواهد بود. به کارگیری این اصل در تثبیت رفتار نماز و درونی شدن معارف آن در فرزند از سوی والدین اجتناب ناپذیر است. ممکن است فرزند ما در نحوة انجام دادن برخی از اجزای نماز دچار اشتباه شود، و یا در یادگیری و درک قسمتی از معارف نماز دچار خطا شود. با رعایت این اصل خطاهای احتمالی او شناسایی و اصلاح، و شرایط لازم برای استمرار پیدا کردن رفتار نماز فراهم می شود. در این ارتباط ائمه اطهار: در مواردی که مشاهده می نمودند شخصی در ادای فریضه نماز دچار اشتباه شده، به او تذکر می دادند و شکل صحیح آن را بیان می کردند. به عنوان مثال در سیره ای امام کاظم(ع) به کسی که در رکوع کمرش را صاف نگه نمی داشت تذکر داده و او را از آن کار نهی نموده اند. علی بن عقبه می گوید: امام کاظم(ع) مرا در مدینه دید در حالی که نماز می گذاردم و در رکوع سرم را بالا گرفته و کمرم را صاف نگرفته بودم. کسی را نزد من فرستاد که این کار را مکن.

نکته دیگر این که اگر آن ها به دنبال سلامت دینی و مذهبی فرزند خود هستند باید در انتخاب دوست و دوستی ها فرزند خود به طور غیر مستقیم ابزارهای نظارت و کنترل را به کار گیرند که هر گونه بی توجهی و یا کم توجهی نسبت به این مهم سلامت مذهبی و شخصیت فرزندشان را با مشکلات اساسی مواجه خواهد ساخت. نزدیک ترین دوستان فرزندشان خصوصاً در سنین نوجوانی در صورتی که نگرش مثبت به نماز داشته باشند در گرایش او به فریضة نماز نقش مهم و به سزایی را خواهند داشت. همچنین در صورتی که بی تفاوت و لاقید به این رفتار عبادی باشند زمینة کاهش رغبت و تمایل به آن ایجاد می شود. و ناخودآگاه او را بی ایمان و تارک الصلوة می سازند.

5.       رعایت تدریج

والدین بایستی در تمام مراحل آموزش تمکن و توانایی فرزندشان را در نظر بگیرند و او را به تدریج به سوی نماز حرکت دهند. نباید انتظار داشت که فرزند به سرعت معارف نماز را فرا گرفته و اهل عبادت و نماز شود. نماز عصارة اسلام و مظهر مسلمانی است و چنان که در قرآن آمده امری عظیم است. از این رو نمی توان انتظار داشت که یک شبه یا یک ساله کودک به تحمل آن عادت کند، بلکه باید به تدریج آن را بیاموزد، به رموز آن پی برد و خود را به آن خو دهد. شاید بدین سبب است که معصومان: حدود هشت سال را برای این امر اختصاص داده و توصیه کرده اند که آموزش نماز، از مسجد شروع شود و به تدریج به نماز کامل برسد. در این فرایند، به موازات رشد کودک، آموزش نماز جدی تر و کامل تر می شود تا در سن 9 و 10 سالگی به اوج خود می رسد.

 صاحب نظران تعلیم و تربیت در این باره معتقدند اگر پیام تربیتی با سرعت و تعجیل و بدون در نظر گرفتن فرصت درون سازی از جانب کودک صورت گیرد هر چند مظاهر یک انتقال صوری انجام گرفته است، اثر آن پایدار و ماندی نخواهد بود.

6.       تشویق

تشویق یکی از بهترین ابزار تربیتی است که در ایجاد و تقویت باورهای دینی و همچنین در روند آموزش نماز و تداوم و استمرار آن بسیار مؤثر است. از این ابزار تربیتی بایستی به جا و به موقع استفاده شود، تا ایجاد انگیزه و تقویت نسبت به رفتار نماز در فرزند نماید.

والدین توجه داشته باشند که در بسیاری از موارد، بی میلی یا کم میلی فرزندشان نسبت به نماز با تشویق برطرف می شود، هر چند این ابزار آگاهی لازم را در مورد حقایق و معانی نماز ایجاد نمی کند ولی زمینه مناسبی برای ایجاد رغبت و علاقه به نماز را به وجود می آورد، تا این که به مرور زمان معرفت های لازم در مورد نماز به دست بیاید.

7.       سهل و آسان گیری

آیین تربیت اسلامی براساس سهل و آسان گیری بنا نهاده شده است.

پیامبر(ص) اکرم فرموده است: ای مردم همانا دین و آیین خدا آسان است.

آن هایی که با روش و اعمال خود در مقام و جایگاه مربی با سخت گیری ها و نادیده گرفتن توان و ظرفیت متربی سبب دین گریزی وی شوند، از راه و رسم  پیامبر اکرم(ص) دور شده اند. که آن حضرت فرموده است: «من بر دین حنیف ملایم، یا آسان، مبعوث شده ام و هر کس با راه و رسم من مخالفت ورزد از من نیست».

والدین توجه داشته باشند، توان و ظرفیت فرزند خود را در آموزش نماز و عادت دادن فرزندشان به نماز خصوصاً در دوران کودکی که هنوز به آن حد از رشد و توانایی جسمانی نرسیده اند را در نظر داشته باشند. و توقع عبادت بزرگسالان را از او نداشته باشند. معصومان: رعایت بسیاری از آداب و مستحبات نماز را از کودکان نمی خواستند. فضیل بن یسار می گوید: علی بن حسین(ع) به کودکان دستور می داد، نماز مغرب و عشا را با هم بخوانند و می فرمود: «این بهتر از آن است که بخوابند و نماز عشای آنان قضا شود».

باید شیوه های آموزشی والدین در امر نماز به گونه ای باشد که در فرزند احساس اجبار، سخت گیری، دل زدگی و خستگی ننماید و نماز برای او امری سنگین و کسالت بار جلوه نکند. باید به دور از خشونت و سخت گیری کاری کرد که در او میل، رغبت و شوق پذیرش نماز و معارف آن ایجاد شود.

همچنین وجود برخی سهل انگاری ها در نوجوانان و یا بازی گوشی کودکان در نماز نباید با خشونت و رفتار تند والدین همراه باشد، ایجاد فضای معنوی، افزایش آگاهی، وجود رابطة عاطفی بین پدر و مادر و فرزندان، بهترین راه برطرف کردن این امور است.

8.       الگو نمایی

یکی از بهترین و کوتاه ترین روش های تربیت، ارائه نمونه و تربیت عملی است. در این روش نمونه ای عینی و قابل تقلید و پیروی، در برابر متربی قرار می گیرد که در صورت مقبولیت، متربی تلاش می کند در همه چیز خود را همانند الگوی مطلوب سازد.

انسان در مراحل مختلف حیات خویش، نیاز به الگو دارد. اندیشمندان بر این باورند که پیروی و همانند سازی به دو صورت ناآگاهانه و آگاهانه انجام می شود. تقلید ناآگاهانه در کودکی است. ولی در دوران خودشناسی و تسلط و نظارت بر قوای ادراکی و تحریکی و شناخت سود و زیان خود در جامعه، عمل تقلید در بزرگسالان، بی تردید با انگیزه های آگاهانه است. ‎

والدین با در معرض مشاهده قرار دادن رفتار و اعمال خود، بسیاری از مسائل اخلاقی، عبادی و تربیتی را در درون فرزند خود شکل می دهند و به وجود می آورند. در تمام سنین خصوصاً در هفت سال دوم از مهم ترین الگوهایی هستند که مورد توجه و تقلید فرزند قرار می گیرند. کلیه رفتارهای آن ها سرمشقی است برای کودکان و نوجوانانشان، والدین به عنوان الگوهای تربیتی در سراسر مراحل تربیت می درخشند. لذا در تمام مراحل بایستی برای فرزند خود مظهر عمل باشند نه حرف.

امام صادق(ع) می فرمایند: «مردم را دعوت کنید اما نه با زبان تان، تا مردم از شما تلاش و کوشش و راستی و تقوا ببینند».‎

والدین در خانواده در انجام عبادت نقش الگویی دارند، اگر پدر و مادر در راه حق قدم بردارند و به عبادت خدا بپردازند، فرزند نیز از آن ها الهام گرفته و قاعدتاً در همان راه قدم می گذارد.

9.       تکرار و مداومت

تکرار و مداومت یک اصل ضروری در آموزش به شمار می آید.

دربارة اهمیت استمرار و مداومت در عمل، علی(ع) فرموده اند: «اعمال کمی که بر آن مداومت داشته باشید، امیدوار کننده تر از اعمال بسیاری است که از آن ها خسته شوید.

فراگیری اولیه برای ماندگاری در ذهن کافی نیست. برای تثبیت یادگیری ها، لازم است که به اشکال گوناگون، به صورت ذهنی و عملی تمرین انجام گیرد تا والدین به اهداف آموزشی مورد نظر در ارتباط با نماز دست یابند.