متن مشترک ادیان توحیدی ابراهیمی، بر مبنای «اعتقاد به وجود خداوند یگانه، مبدا و مقصد حرکت انسان در وصول به کمال، قرار دهنده ی عقل و وجدان در ذات انسان ها و فرستنده ی پیامبران الهی برای ارشاد مردم» ایجاد شده است.
پیامبر گرامی اسلام ( صلی الله علیه و آله ) محور وحدت
انواع وحدت در اسلام از دیدگاه علامه جعفری (رحمه الله)
متن مشترک ادیان توحیدی ابراهیمی، بر مبنای «اعتقاد به وجود خداوند یگانه، مبدا و مقصد حرکت انسان در وصول به کمال، قرار دهنده ی عقل و وجدان در ذات انسان ها و فرستنده ی پیامبران الهی برای ارشاد مردم» ایجاد شده است.
اما انواع وحدتی را که برای امت اسلامی متصور است، می توان به سه دسته تقسیم کرد:
1- وحدت مطلق: وحدت مطلق عبارتست از« اتفاق نظر در همه ی عقاید و معارف احکام اسلامی با همه ی اصول و فروع آنها. »
اینگونه وحدت با نظر به آزادی اندیشه و تعقل در خصوصیات و کیفیات و انتخاب دلائل در عناصر و اجزاء اصلی عقاید و احکام دین اسلام، به قدری بعید است که می توان گفت امری امکان ناپذیر است. مخصوصا با در نظر گرفتن اختلاف متفکران در ذوق و اندیشه و کمی و بسیاری اطلاعات درباره ی منابع هم چنین اختلاف آنان در نبوغ و هوش و حافظه که بدون تردید در انتخاب و فهم قضایا و تنظیم استدلال ها و غیر ذلک موثر می باشند، وحدت مطلق و اتفاق آراء بین متفکران، غیر ممکن خواهد بود. تازمانی که این اختلاف همراه با اخلاص و با هدف حقیقت یابی و با اطلاع کافی و لازم از منابع و اصول مربوطه باشد، نه تنها ضرری بر وحدت اسلامی وارد نمی آورد، بلکه پدیده ای است مطلوب که برای پیشرفت معارف اسلامی ضروری است.
2- وحدت مصلحتی عارضی: آن نوع اتفاق نظر را وحدت مصلحتی عارضی می نامیم که از جبر عوامل خارج از حقیقت و متن دین پیش می آید و در مواقعی لازم می آید که آن عوامل، جوامع اسلامی را در خطر اختلال قرار داده اند. معمولا در هنگام بروز عوامل نابود کننده و مخاطره آمیز، تضادها و اختلافات در میان فرقه ها و مذاهب مختلف، نادیده گرفته می شوند و نوعی اتحاد و هماهنگی میان آنان برقرار می شود. چون این اتحاد و هماهنگی معلول عوامل جبری خارج از متن دین است، با از بین رفتن آن عوامل، این اتحاد نیز منتفی می گردد و به تناسب کاهش یا افزایش نیروی آن عوامل، میزان اتحاد موقت و مصلحتی نیز کاهش یا افزایش می یابد. همانگونه که توقع «وحدت مطلق» میان متفکران و مردم جوامع اسلامی – با وجود آن همه اختلاف معقول – غیر منطقی است، توقع اینکه وحدت مصلحتی عارضی بتواند فرقه ها و مذاهب اسلامی را از هماهنگی و اتحاد دائمی و معقول برخوردار سازد، انتظاری است نابجا.
3- وحدت معقول: باتوجه به متن کلی دین- که قبلا ذکر شد- و با توجه به آزادی اندیشه و تعقل در خصوصیات و کیفیات و انتخاب دلائل در عناصر(اجزاء اصلی عقاید و احکام دین اسلام، وحدت مطلوب در بین امت اسلامی، «نوع وحدت معقول» خواهد بود. وحدت معقول را می توان چنین تعریف کرد: قرار دادن متن کلی اسلام برای اعتقاد همه ی جوامع مسلمان و برکنار نمودن عقاید شخصی نظری و فرهنگ محلی و خصوصیات آراء و نظرات مربوط به هر یک از اجزاء متن کلی دین که مربوط به تعقل و اجتهاد گروهی یا شخصی است. تحقق این نوع وحدت هیچ مانع شرعی و عقلی ندارد و هر متفکر آگاه از منابع اولیه ی اسلام و طرز تفکر ائمه معصومین علیهم السلام و صحابه ی عادل متقی و تابعین حقیقی آنان، می داند که پیروی از متن کلی دین، با تکاپو اجتهاد برای فهم خصوصیات و کیفیت انتخاب دلائل، امری است ضروری. بدیهی است آن هماهنگی و اتحادی که منابع اولیه ی اسلام( قرآن وسنت و عقل سلیم واجماع) و شخصیت های پیشتاز اسلامی - مثل آیت الله العظمی حاج سید حسین طباطبایی بروجردی مرجع شیعیان جهان و رهبر عالی مقام اهل سنت شیخ محمد شلتوت - در گذشته و حال به آنان دعوت نموده اند، نه وحدت مصلحتی عارضی است - که این نوع وحدت را هیچ یک از فرقه ها و مذاهب اسلامی به عنوان آرمان اعلای جوامع اسلامی نمی پذیرند. و نه وحدت مطلق است - که عملی نیست - بلکه اینان و امثال اینان، بر اساس آنچه که مطلوب جدی منابع اولیه ی اسلامی بوده و هست، خواستار انطباق حیات اجتماعی و دینی همه ی مردم جوامع اسلامی بر متن کلی و مشترک دین اسلام هستند که می تواند فراگیرنده ی همه ی فرقه ها و مذاهب معتقد به آن متن کلی باشد، و این همانا وحدت معقول است.
در طریق وصول به وحدت معقول، نخستین گام همانا وسعت یافتن دیدگاه متفکران و شخصیت های بزرگ اسلامی است، و عامل اساسی این توسعه ی دیدگاه ها، رهایی از چارچوب تنگ و تاریک تعصب غیر منطقی می باشد. اسلام، به جهت عظمت و تنوع ابعاد نامحدود خود، توانسته است همانگونه که محمد بن طرخان فارابی را در دامن خود بپروراند، ابن سینا و ابن رشد و ابن مسکویه و ابوریحان بیرونی و حسن بن هیثم و محمدبن زکریا و جلال الدین محمد مولوی و میرداماد و صدرالمتالهین و صدها امثال اینان را، با آراء و عقاید مختلف در جهان شناسی و الهیات و حقایق مذهبی پرورش بدهد. از طرف دیگر، صدها فقیه و اصولی در دو فرقه ی بزرگ اسلامی (تشیع و تسنن) در هزاران مسئله شرعی بحث و اجتهاد داشته اند، گاه با یکدیگر موافق و گاه مخالف یکدیگر بوده اند، اما هیچگونه تزاحم و تضاد ویرانگر در میان نبوده است همانگونه که در کتاب «مقالات اسلامیین و اختلاف المصلین» تالیف شیخ اهل السنة و الجماعة ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری- متوفی به سال 330هـ.ق- آمده، مذاهب گوناگون شیعه، معتزله، عامه، مکریه، کلبیه و غیر ذلک که شاید از صد مذهب تجاوز نماید، وجود داشته اند، اما این اختلافات به جز در مواردی اندک که اصل ضروری اسلام را منکر شده اند، خللی بر اسلامی بودن آنان وارد نیاورده است.
نکته ی مهمی که در این باره باید در نظر گرفت این است که قسمت شدن دو مذهب شیعه و سنی به ده ها فرقه و گروه، معنایش این نیست که اسلام واقعا به ده ها مذهب تقسیم شده است، زیرا اگر بنا شود که عقیده ی هر صاحب نظری را در تاریخ معارف اسلامی، به معنای یک مذهب مخصوص تعبیر کنیم، باید بپذیریم که اسلام به هزاران مذهب تقسیم شده است! از طرف دیگر هیچ متفکر اسلامی تاکنون، هیچ یک از دانشمندان و صاحب نظران دیگر را تکفیر نکرده است. البته همواره بحث و مناقشه و نقد و بررسی بین آنان رواج داشته است و هم اکنون نیز علمی و فلسفی و فقهی و اصولی و ادبی و غیره در حوزه های کشورهای اسلامی با جدیت در جریان است و اگر قدم مثبتی در راه پیشرفت معرفت اسلامی در یکی از کشور های اسلامی برداشته شود، دیگران نیز از آن سود می جویند. «تفسیر المیزان» مرحوم علامه طباطبایی در کشورهای مصر و سوریه و لبنان و ... مورد استفاده قرار می گیرد و تفسیر سید قطب، در ایران به فارسی ترجمه می شود.
برگرفته از کتاب استراتژی وحدت، سید احمد موثقی