در کتابهای اخلاقی؛ برای حُسن خلق و خوش اخلاقی دو معنا بیان شده است:
یک. اتصاف به فضایل اخلاقی و تحصیل مجموعه کمالات و خصلتهای پسندیدهای که انسان در مسیر خودسازی و پرورش نفس، خود را به آنها میآراید.
دو. نرمخویى و خوشسخنى و گشادهرویى با دیگران. بنابراین، به کسی خوش اخلاق گفته میشود که با گشادهرویى، زبانی ملایم و برخوردی شاد و محبتآمیز با مردم روبرو میشود، و در هر شرایطی این توانایی را دارد که با خوشرویى برخورد کند.
اهمیت خوش اخلاقی
دین اسلام همواره پیروان خود را به حُسن خلق و نرمخویی و ملایمت در گفتار و رفتار فراخوانده و از درشتی و تندخویی بازداشته است؛ چون این آموزه یکی از مهمترین عوامل قدرت، موفقیت و پیروزی انسان در زندگی است.
آثار دنیوی و اخروی خوش اخلاقی
برخی از آثار و پى آمدهاى مادى و معنوى حسن خلق و خوش اخلاقی به شرح زیر است:
1- از بین بردن گناهان؛ رسول خدا(ص) فرمود: «اخلاق نیک، گناهان را ذوب میکند و آثار بد آنرا میشوید.
2- پاداش روزهدار شب زندهدار؛ در حدیث دیگرى از رسول اکرم (ص) میخوانیم: "دارنده حُسن خلق پاداشى همچون روزهدار شب زندهدار دارد."
3- زدودن کینهها؛ در حدیثی از پیامبر خدا(ص) میخوانیم: "خوشرویى، کینه را میزداید."
4- جلب محبت خدا و مردم؛ حضرت امام باقر(ع) میفرماید: "نیکوکارى و خوشرویى، محبّتآفریناند، انسان را به خدا نزدیک و داخل بهشت میکنند." و امام صادق(ع) فرمود: "کارهای نیکو و خوشرویى، جلب محبت کنند و به بهشت در آورند، و بُخل و ترشرویى و عبوس بودن، از خدا دور کنند و به دوزخ درآورند."
5- در حدیث دیگرى از امیرمؤمنان على(ع) میخوانیم: "هیچ زندگى، گواراتر از زندگى آمیخته با اخلاق نیک نیست".
راهکارهای تحصیل خوش اخلاقی در زندگی
برخی از راهکارهای تحصیل خوش اخلاقى و مبارزه با بداخلاقى و علاج آن، که در کتابهای اخلاقی آمده ، عبارتند از:
1- توجه به ارزش و آثار معنوی و مادی خوش اخلاقى و آثار نیک آن و همچنین زشتى بداخلاقى و آثار بد آن؛ براى این منظور بهترین راه، مطالعه آیات و روایاتی است که در زمینه خوش اخلاقی و بداخلاقی وارد شده است.
2- تمرین و ممارست؛ یعنی تمرین عملى خوش اخلاقى هنگام برخورد با دیگران. تمرین یکى از عوامل رشد و پرورش صفات اخلاقى است. حضرت امام علی(ع) فرمود: " نفست را به انجام اعمال پسندیده عادت ده ".تمرین و تکرار نسبت به یک خصلت زیبا یا زشت، آنرا به صورت عادت یا طبیعت دوّم انسان در میآورد. هر کس قادر است در مدتی با یک تصمیم قوى و عزم جزم با رعایت اصل تدریج، به تمرین عملى در این زمینه بپردازد و در این مدت با رویى گشاده، لبى خندان و رابطهاى صمیمى برخورد نماید، نرم و زیبا سخن بگوید، که قطعاً نتایج خوبى خواهد گرفت. یکی از مهمترین کارهایی که در این زمینه باید تمرین کرد سلام و احوالپرسى توأم با تبسم، دست دادن همراه با صمیمیت و احترام، اولین راه مؤثّر ارتباطى، به منظور تمرین خوش اخلاق بودن و جلب محبت دیگران است. چنانچه در آموزههای دین اسلام، نسبت به سلام کردن، مصافحه، احترام و محبت، سفارش و اهتمام فراوان شده است.
3- مطالعه احوال انسانهای خوش اخلاق و بداخلاق؛ در جامعه افراد خوش اخلاق و بد اخلاق فراوانند. با کمی دقت در احوال دیگران خواهیم دید که افراد خوش اخلاق در زندگی و روابط خود موفّقتر و شادتراند، سالمتر زندگی میکنند و بیشتر مورد احترام مردم هستند. و در مقابل؛ افراد بداخلاق منزوی، و دارای شخصیتی شکنندهتر هستند و از زندگی خود جز رنج و زحمت نصیبی ندارند.
4- پرورش عواطف انسانی؛ یکى از ابعاد مهم وجودى انسان عواطف طبیعى، انسانى و ایمانى او است. دوست داشتن دیگران و ایجاد رابطه عاطفى با سایر انسانها قابل رشد و تربیت است. انسانهای مهربان شاخصترین و دوست داشتنیترین افراد جامعه هستند.